آموزش خلاصه‌نویسی اصولی و نکته برداری (۸روش کاربردی و ساده)

آموزش خلاصه‌نویسی اصولی و نکته برداری (۸ روش کاربردی و ساده) احتمالا برای بسیاری از دانش‌آموزان یک عنوان تکراری باشد؛ چون به دفعات شنیده‌اند که باید خلاصه‌نویسی انجام دهند. اما کمتر کسی شیوه درست و اصولی آن را به دانش‌آموزان آموزش می‌دهد و در بسیاری از موارد ساعت‌ها وقت دانش‌آموز بابت خلاصه‌نویسی گرفته می‌شود و در نهایت نیز یادگیری و مرور صحیح اط طریق خلاصه نویسی، انجام نمی‌شود.

این موضوع می‌تواند در شروع از اسفند برای کنکور 1405 بسیار مفید باشد. این روش دقیقاً برای کسانی است که با امتحان کردن روش‌های متفاوت خلاصه‌نویسی نتیجه‌ای نگرفته‌اند و کلافه شده‌اند.

خلاصه‌نویسی چیست؟

مرور و جمع بندی کنکور چیست؟ و چگونه انجام می‌شود؟ اگر بخواهیم ساده بگوییم، خلاصه‌نویسی موثر فقط کوتاه کردن یک متن نیست بلکه باید بتوان نکات کلیدی آن را تشخیص داد، جزئیات غیرضروری آن را شناسایی و حذف کرد و در ادامه به زبان خود فرد نوشته شود تا بتواند مفیدتر واقع شود. به زبان ساده یعنی اینکه خلاصه‌نویسی یکی از اشکال انواع یادداشت‌برداری است که هنگام گوش دادن، مطالعه کردن یا مشاهده کردن از یک متن یا محتوای کلی جامع و گسترده، اطلاعات فشرده و متن کوتاهی از آن استخراج می‌شود.

این نوع از یادداشت‌برداری که در قالب خلاصه‌نویسی می‌تواند فهم مطالب را سریع تر و کارآمد تر کند،خلاصه ها معمولا با قالب‌بندی متفاوتی از منبع اصلی همراه هستند.

در نهایت می‌توان گفت که در آموزش خلاصه‌نویسی کنکور باید اطلاعات مهم را در هنگام درس خواندن به صورت کوتاه ثبت کرد تا به راحتی بتوان آن‌ها را مرور کرد و یادگیری را فعال‌تر کرد.

چرا خلاصه‌نویسی مهم است؟

الان درس بخوانیم یا جمع بندی کنیم؟ یک سوال رایج داوطلبان کنکور و دانش آموزان است که معمولا قبل از شروع جمع بندی پرسیده می شود.

در شروع درس خواندن شما باید با خلاصه نویسی خود را برای دوره جمع بندی آماده کنید. 

این فرآیند باعث می‌شود که شما اطلاعات مهم را بهتر درک کنید و در هنگام امتحان یا آزمون با توجه به حجم مطالب و زمان کوتاهی که در اختیار دارید، زمان کمتری را برای فهم مجدد موضوعات صرف کنید.

خلاصه‌نویسی با توجه کمبود زمان باید بتواند به خوبی اطلاعات و مفاهیم را سازمان‌دهی و دسته‌بندی کند تا یادگیری و به خاطر سپردن آن بهتر انجام شود.  

این نوع از مرور مطالب مهم، می‌تواند باعث افزایش توجه به مطالبی شود که در حجم طولانی‌تر ممکن است به فراموشی سپرده شوند و یا توجه کافی به آن نشود.

یادداشت‌برداری می‌تواند با افزایش توجه به مطالب مهم و سازمان‌دهی اطلاعات یک عمل کوتاه و رمزگذاری کردن مطالب باشد که با مرور آن‌ها مباحث به‌خوبی یادآوری شوند.

نکته مهم درباره خلاصه‌نویسی

تحقیقاتی که در مورد خلاصه‌نویسی انجام شده بیان می‌کند که این فرآیند همیشه مفید نخواهد بود و در برخی موارد نتیجه عکس را به همراه دارد. در واقع با توجه به اینکه مغز انسان برای پردازش هم‌زمان اطلاعات محدودیت‌هایی دارد؛ وقتی که یک دانش‌آموز هم‌زمان:

• گوش می‌دهد
• فکر می‌کند
• انتخاب می‌کند که چه چیزی مهم است
• می‌نویسد

در اینجا دانش‌آموز چند کار ذهنی سنگین را با هم انجام می‌دهد که اگر این حجم از کار ذهنی بیشتر از ظرفیت حافظه باشد، یادداشت‌برداری و خلاصه‌نویسی به جای کمک کردن باعث افت یادگیری خواهد شد.

خلاصه‌نویسی اصولی چه تفاوتی با خلاصه‌نویسی معمولی دارد؟

برای اینکه خلاصه‌نویسی بتواند در یادآوری مطالب به ما کمک کند و همزمان سرعت مطالعه ما را نیز افزایش دهد تا بتواند در مرور مفید باشد، باید اصولی را رعایت کنیم تا نتیجه نهایی مطلوبی بگیریم.

در یک خلاصه‌نویسی معمولی ممکن است یک دانش‌آموز بخشی از یک کتاب را دوباره رونویسی کند و یا جملاتی که از نظر او مهم هستند را هایلایت کند و بدون اینکه اطلاعات را پردازش کند.

اما در خلاصه‌نویسی موثر یک دانش‌آموز با پشتکار کافی، ابتدا مطالب مهم را به صورت هدفمند انتخاب می‌کند و در ادامه با شناخت موضوع و یادگیری، آن را دسته‌بندی می‌کند و در نهایت بدون اینکه مفهوم اصلی از بین برود آن را یادداشت می‌کند.

در واقع در خلاصه‌نویسی، فقط کپی انجام نمی‌شود؛ بلکه تحلیل و بازسازی اطلاعات طبق نیاز و یادگیری هر شخص انجام می‌شود.

خلاصه‌نویسی درست و اشتباه

در این قسمت یک مثال علمی از درس زیست را بررسی می‌کنیم.

متن اصلی کتاب از مبحث دستگاه گردش خون:

«قلب انسان عضوی ماهیچه‌ای است که در قفسه سینه قرار دارد و وظیفه آن پمپاژ خون به سراسر بدن است. قلب از چهار حفره شامل دو دهلیز و دو بطن تشکیل شده است. خون تیره از طریق سیاهرگ‌ها وارد دهلیز راست شده و پس از عبور از بطن راست به سمت ریه‌ها فرستاده می‌شود تا تبادل گازها انجام شود. سپس خون اکسیژن‌دار از طریق دهلیز چپ وارد بطن چپ شده و از آنجا به سراسر بدن پمپ می‌شود.»

نمونه خلاصه‌نویسی اشتباه:

«قلب انسان عضوی ماهیچه‌ای است که در قفسه سینه است که چهار حفره دارد و شامل دو دهلیز و دو بطن است و خون تیره وارد دهلیز راست می‌شود و به بطن راست می‌رود و به ریه می‌رود و بعد خون اکسیژن‌دار وارد دهلیز چپ می‌شود و به بطن چپ می‌رود و به بدن پمپ می‌شود.»

مشکل این خلاصه‌نویسی چیست؟ اول اینکه رونویسی است، فشرده نشده و پردازش ذهنی نیز انجام نشده و هیچ ساختاری ندارد.

نمونه خلاصه‌نویسی اصلاح شده:

گردش خون در قلب: 

ورود خون تیره ← دهلیز راست ← بطن راست ← ریه (تبادل گاز) بازگشت خون اکسیژن‌دار ← دهلیز چپ ← بطن چپ ← پمپاژ به بدن

نکته: بطن چپ دیواره ضخیم‌تری دارد چون خون را به کل بدن می‌فرستد.

وقتی دارید زیست می‌خوانید و این مسیرها را با فلش مشخص می‌کنید، مغز شما به روش درستی رویدادها را به خاطر می‌سپارد و همین موضوع باعث تثبیت بهتر مطالب می‌شود.

چرا این خلاصه‌نویسی درست است؟

• حذف اطلاعات اضافی
• دسته‌بندی مسیر جریان خون
• ایجاد ساختار
• قابل مرور در 10 ثانیه

اکنون که شما تفاوت‌ها و اصول صحیح را یاد گرفته‌اید به سراغ آموزش 8 روش کاربردی برای خلاصه‌نویسی خواهیم رفت.

در اولین سال کنکورخودم زمانی را برای مطالعه درسی در نظر می‌گرفتم، اما بیشتر از یادگیری مطالب زمان من صرف نوشتن خلاصه نویسی می‌شد و در نهایت به برنامه ریزی روزانه خودم بابت تمام کردن یک بخش نمی‌رسیدم و در پایان کیفیت پایین خلاصه نویسی باعث می‌شد که نتوانم از آن استفاده کنم پس در نهایت هم زمان را از دست دادم و هم خلاصه‌ای برای مرور و جمع بندی نداشتم. 

این موضوع را هم در نظر بگیرید همان طور که روش مطالعه دروس محاسباتی با سایر دروس متفاوت است، خلاصه نویسی ریاضی کنکور یا دیگر دروس محاسباتی روش‌های متفاوتی را می‌طلبد.

8روش کاربردی برای خلاصه‌نویسی اصولی در کنکور

پس با در نظر گرفتن اینکه یادداشت‌برداری باید به بهبود یادگیری کمک کند و آن را به شکل اصولی و مؤثر انجام دهیم به سراغ آموزش بهترین روش خلاصه‌نویسی کنکور خواهیم رفت تا هر دانش‌آموزی در هر پایه درسی و با هدف دروس مختلف بتواند یک یادگیری جامع و اصولی داشته باشد.

ترس از نرسیدن به کنکور چیست و چرا این قدر شایع است؟ شاید یکی از پاسخ های درست به این پرسش اصول خلاصه نویسی درست باشد.

1.  روش «انتخاب هدفمند» قبل از نوشتن

در ابتدای شروع خلاصه‌نویسی بدون اینکه شروع به نوشتن کنی این سوالات را از خودت بپرس:

• هدف در این فصل چه چیزی است؟
• طراح کنکور از این مبحث می‌تواند چه سوالاتی مطرح کند و در ترکیب با کدام دروس می‌توان از آن سوال طرح کرد؟
• در مطالعه این درس چه مفاهیم پایه‌ای مورد نیاز هستند؟

با در نظر گرفتن مفاهیم پایه‌ای شاید متوجه ضعفی بشوید که پیش از مطالعه آن، یادگیری درستی در مطلب جدید نداشته باشی.

این روش و این سوالات به این دلیل اهمیت دارند که اگر بدون هدف شروع به نوشتن و خلاصه‌نویسی برای کنکور کنید، مغز شما درگیر اطلاعات غیرضروری خواهد شد و زمان زیادی را صرف نوشتن و یادگیری مباحثی می‌کنید که اهمیت زیادی نخواهند داشت.

با طرح این سوالات مسیر مشخصی برای شیوه خلاصه نویسی مشخص می‌کنی و این کار را هدفمندتر انجام خواه‌ی داد.

• روش خلاصه‌نویسی مفهومی (نه جمله‌ای)

در این روش به جای اینکه جمله کامل را یادداشت کنی، مفهوم آن را درک کن و طبق ساختار اصولی آن را یادداشت کن.

اشتباه:

«قانون دوم نیوتن بیان می‌کند که…»

درست:

قانون دوم نیوتن: F=ma

رابطه نیرو و شتاب (تناسب مستقیم)

رعایت این موضوع باعث می‌شود که حجم اضافه‌گویی را در مطالب کاهش پیدا کند و باعث کاهش حجم و افزایش سرعت در مرور خواهد شد.

• روش ساختاردهی با فلش و نمودار

به جای نوشتن کامل پاراگراف و یا حتی نوشتن جمله کوتاه آن در قالب یک مسیر مشخص کن.

مثال:

تحریک گیرنده ← پیام عصبی ← نخاع ← پاسخ حرکتی

این روش اطلاعات خطی کتاب را به یک ساختار دیداری تبدیل می‌کند و با دسته بندی مطالب در ذهن بادآوری آن ساده‌تر خواهد شد و یادگیری در مسیر بهتری قرار می‌گیرد. البته می‌توان به این موضوع هم اشاره کرد که این روش ممکن است همیشه جوابگو نباشد، مخصوصا زمانی که بسیار خسته باشید.

• روش «یک صفحه برای هر فصل»

تلاش کن که هر فصل در یک صفحه خلاصه شود. اگر بیشتر از یک صفحه شد یعنی به اندازه کافی حجم آن فشرده نشده است.

این روش می‌تواند برای تمامی دروس نتیجه‌بخش باشد و برای مرور سریع در دوران جمع‌بندی مفید باشد.

به نظر من این روش برای دروس حفظی و مفهومی بهتر جواب می‌دهد تا دروس محاسباتی.

به عنوان مثال در مسیر یادگیری و خلاصه نویسی در دروس محاسباتی توجه به اینکه کنکور ریاضی چگونه است؟ کمک می‌کند تا برنامه ریزی بهتر انجام شود و خلاصه‌نویسی بهتر انجام شود.

• روش طبقه‌بندی نکات تستی

پس از اینکه شروع به تست‌زنی برای هر درس کردی بدون توجه به اینکه سوالی را درست یا اشتباه پاسخ داده اید پاسخنامه را به طور کامل بررسی کنید و نکات ترکیبی آن تست مثل: دام تستی، نکته ترکیبی، اشتباه رایج و… به خلاصه آن درس اضافه کنید.

این روش خلاصه‌نویسی کنکوری باعث می‌شود که مطالب از حالت کتابی خارج شود و بازیابی مباحث مطالعه شده ساده‌تر شود.
این موضوع باعث می‌شود که در پایان مطالعه یک بخش شما مجموعه‌ای از اشتباهات را بشناسید که بسیاری از افراد در دام آن‌ها می‌افتند.

• روش حذف تدریجی (کاهش 30 درصدی)

در هر بار مرور مطالب خلاصه شده سعی کن 30 درصد مطالب را حذف کنی تا در نهایت تنها کلیدواژه‌ها بمانند.

به این صورت که در مرحله اول: پاراگراف

در مرحله دوم: جمله کوتاه

در مرحله سوم: کلیدواژه

این روش بهترین روش خلاصه‌نویسی در دوران جمع‌بندی است، چون با مرور زیاد مطالب توانسته‌اید آنها را به خوبی به خاطر بسپارید و تنها با یک کلیدواژه مباحث یادآوری شوند.

قطعا یکی این یکی از روش‌های خلاصه نویسی است که باید در برنامه اسفند ماه کنکور تجربی جای داشته باشد.

تا حالا برایتان پیش آمده که بعد از نوشتن چند صفحه خلاصه، دیگر حوصله مرور آن را نداشته باشید؟ و از خودت بپرسی که چرا با اینکه درس می‌خوانم نتیجه نمی‌گیرم؟ در جواب باید گفت که یکی از اهداف خلاصه نویسی، همان مرور سریع و کارآمد است! پس اگر خلاصه خوبی بنویسید و مرور نکنید، فقط وقتتان را صزف کاری بیهوده کرده اید!

• روش سؤال‌سازی از خلاصه‌ها

در هر بخشی که خلاصه‌نویسی انجام شده، سعی کنید یک سوال مطرح کنید. 

مثال: چرا بطن چپ ضخیم‌تر است؟ چون خون را به کل بدن پمپاژ می‌کند.

در ادامه اگر ممکن است سوالی با جواب اشتباه پاسخ داده شود را نیز یادداشت کنید و دلیل تفاوت پاسخ هر سوال را بررسی کنید تا اطلاعات دسته‌بندی در ذهن شما دسته‌بندی شوند.

با رعایت این موضوع شما می‌توانید مطالب مشابه را از یکدیگر به‌خوبی تفکیک کنید.

این موضوع در درس‌های رشته انسانی می‌تواند کاربرد بیشتری داشته باشد که اطلاع از راهنمای جامع جمع بندی کنکور انسانی  می‌تواند در شناخت درس‌ها و شیوه جمع‌بندی کمک کننده باشد.

• روش شخصی‌سازی خلاصه‌ها

روش صحیح خلاصه‌نویسی برای کنکور باید به زبان هر فرد انجام شود.

هر کسی ممکن است مطالب را به صورت متفاوتی استدلال و یادداشت کند و حتی موارد سخت و فرار برای هر کسی متفاوت خواهد بود پس خلاصه‌نویسی هر فرد برای خود او جوابگو خواهد بود.

در این روش می‌توانید از مثال‌های شخصی استفاده کنید.
تفاوت مطالب را با رنگ بندی متفاوت دسته‌بندی کنید و از علائم مخصوص خودتان استفاده کنید.

فراموش نکنید که مغز اطلاعات شخصی‌سازی شده را بهتر به خاطر می‌سپارد. 

این موضوع را هم فراموش نکنید که خیلی درگیر زیبایی مطلب نشوید! و کمال گرایی در کنکور و راه‌های غلبه بر آن را بشناسید، یادم هست که یک هفته زمان زیادی را درگیر مرتب کردن خلاصه‌نویسی‌ها و تمیز نوشتن مطالب کردم و زمانی که باید به یادگیری عمیق و مرور اختصاص می دادم را از دست دادم.

در نهایت پیش آنکه خلاصه‌نویسی را نهایی کنی این سوالات را از خودتان بپرسید:

آیا تنها نکات کلیدی و مهم نوشته شده‌اند؟

آیا امکان مرور آن در زمان کم میسر است؟

آیا ساختار آن خوانا است؟

آیا به نکات تستی اهمیت داده‌ام؟

آیا حجم آن به نسبت منبع اصلی حداقل 50 درصد کم شده است؟

در پایان با رعایت این موارد شما می‌توانید برای یک جمع بندی اصولی طبق تکنیک‌های خلاصه‌نویسی رتبه‌های برترکنکور، یادداشت‌برداری خود را نهایی کنید.

سوالات متداول درباره خلاصه‌نویسی کنکور