روابط طولی در دایره هندسه یازدهم

یکی از شگفتی های روابط طولی در دایره هندسه یازدهم این است که اگر دو خط را از دایره عبور دهیم در حالی که یکدیگر را قطع می کنند، و اندازه بخشی از این خط ها را بدانیم می توانیم طول قسمتی دیگر از این خط ها را که مجهول است پیدا کنیم!
در درس دوم از فصل اول هندسه یازدهم با قضیه ای آشنا می شویم که بین طول پاره خط های خارج و داخل دایره ارتباط برقرار می کند. در این درس سه رابطه را با زبان ساده و اثبات و مثال یاد خواهیم گرفت.

روابط طولی در دایره چیست؟
رابطه طولی بر خلاف نامش که ممکن است نامفهوم به نظر برسد، به رابطه ای بین چند پاره خط گفته می شود. برای فهم عمیق تر، بد نیست که سه اصطلاح را بشناسیم:
- وتر: پاره خطی که دو سر آن روی محیط دایره قرار دارد.
- خط قاطع: خطی که دایره را در دو نقطه قطع می کند.
- خط مماس: خطی که فقط در یک نقطه با دایره اشتراک دارد.
نکته جالب توجه این است که اگر دو وتر دایره یکدیگر را قطع کنند یا دو خط قاطع از نقطه ای بیرون دایره رسم شوند، بین پاره خط های ایجاد شده رابطه مشخصی وجود دارد.
این روابطه چه فایده ای دارند؟ به ما کمک می کنند که بدون دانستن شعاع و مساحت دایره، طول های مجهول را محاسبه کنیم.
قضیه وترهای متقاطع در داخل دایره و اثبات آن
فرض کنید دو وتر AD و CD در نقطه M یکدیگر را قطع کرده اند. پس در نتیجه هر وتر به دو قسمت تقسیم می شود. بر طبق قضیه وترهای متقاطع حاصل ضرب طول دو قسمت یک وتر با حاصل ضرب طول دو قسمت وتر دیگر برابر است.

اثبات قضیه: اگر نقاط A و C را به هم و نقاط B و D را نیز به هم وصل کنیم، دو مثلث AMC و DNB خواهیم داشت. این مثلث ها به دلیل برابری زاویه های محاطی روی به روی کمان های یکسان متشابه هستند.
مثال: اگر طول دو قسمت از وتر اول برابر با 3 و 8 سانتی متر باشد و یک قسمت از وتر دوم برابر با 4 سانتی متر باشد، طول قسمت مجهول چقدر است؟
برای فهم بهتر و یادآوری مفهوم زوایه محاطی بهتر است ابتدا به مقاله آموزش زاویه در دایره مراجعه کنید و این مفهوم را دقیق بیاموزید.
رابطه طولی دو خط قاطع در خارج دایره
در این قسمت فرض کنید که نقطه ای به نام M خارج از دایره است و از آن دو خط متقاطع رسم می کنیم. خط اول به ترتیب در نقاط A و B و خط دوم در نقاط C و D دایره را قطع می کنند، به طوری که A و C به M نزدیک تر هستند.

اثبات قضیه: با اتصال A به D و به B دو مثلث MAD و MCB تشکیل می شوند. به کمک زاویه مشترک در راس M و برابری زاویه های مرتبط با کمان دایره این مثلث ها متشابه اند.
مثال: اگر قسمت خارجی قاطع اول 3 سانتی متر و قسمت داخل دایره آن 9 سانتی متر باشد، طول قاطع 12 سانتی متر است، اگر قسمت خارجی دوم 4 سانتی متر باشد، داریم:
رابطه طول مماس و قاطع در دایره
اگر نقطه M بیرون از دایره باشد و یک خط مماس MT و یک قاطع MAB رسم کنیم، رابطه ای جالب بدست می آید.
طول مماس به توان دو برابر با حاصل ضرب قسمت خارجی قاطع در طول کامل آن است.

اثبات قضیه: با متصل کردن نقاط تماس T به نقاط A و B دو مثلث MAT و MTB ساخته می شوند. بر طبق قضیه زاویه بین مماس و وتر، این دو مثلث متشابه خواهید بود و داریم:
مثال: قسمت خارجی یک قاطع 4 و قسمت داخلی آن 5 سانتی متر استو طول مماس از همان نقطه را حساب کنید.
به طور کلی یادگیری ریاضی تابع روش آموزشی درست و اصولی است، چنانچه به دنبال یادگیری عمیق و البته کاربردی ریاضی دوره متوسطه و کنکور هستید، در بخش تماس با ما می توانید با تیم مهندس امیر محمودزاده در ارتباط باشید.

سوالات متداول
۱. روابط طولی در دایره چه کاربردی دارند؟
برای محاسبه طول پارهخطهای مجهول در شکلهایی استفاده میشوند که دارای وترهای متقاطع، قاطع یا مماس هستند.
۲. تفاوت روابط طولی داخل و خارج دایره چیست؟
در حالت داخلی، طول دو قسمت هر وتر در هم ضرب میشود؛ اما در حالت خارجی، قسمت بیرونی را در طول کل قاطع ضرب میکنیم.
۳. آیا دو مماس رسمشده از یک نقطه خارجی برابرند؟
بله. اگر از یک نقطه خارج دایره دو مماس رسم کنیم، طول دو پارهخط مماس با یکدیگر برابر است.
۴. آیا وضعیت دو دایره نسبت به هم جزو همین درس است؟
بله، اما مبحث جداگانهای است که در آن با مقایسه فاصله مراکز و شعاعها، وضعیت دو دایره مانند مماس یا متقاطع بودن بررسی میشود.
۵. برای اثبات روابط طولی در دایره چه چیزی باید بلد باشیم؟
مهمترین پیشنیاز، تشابه مثلثها و آشنایی با زاویههای محاطی و زاویه بین مماس و وتر است.
