معادلات درجه دوم حسابان یازدهم

احتمالا از سال دهم به یاد دارید که معادلات درجه دوم را با روش دلتا حل می کردید، در درس معادلات درجه دوم حسابان یازدهم فقط نمی خواهیم جواب معادله را پیدا کنیم بلکه می خواهیم روابط ریشه ها با هم، تشخیص جواب معادلات از روی نمودار و تبدیل معادلات پیچیده تر به درجه دوم به تفصیل صحبت کنیم. این درس یکی از مهم ترین مباحث حسابان یازدهم است.
معادله درجه دوم چیست و چگونه حل می شود؟
وقتی در یک معادله بخشی مقدار نامعلوم داشته باشد به آن بخش مجهول می گویند که آن را پیدا می کنیم. اگر بزرگ ترین توان یک مجهول در یک معادله دو باشد، با یک معادله درجه رو به رو هستیم! که شکل کلی آن به صورت زیر است:
که در این رابطه a, b و c ضرایب معادله هستند. اگر ضریب a صفر باشد دیگر معادله درجه دوم نیست، پس دقت کنید. برای حل این معادله می توان از روش تجزیه، مربع کامل و دلتا استفاده نمود. ابتدا آن را با روش دلتا محاسبه می کنیم:
اگر دلتا مثبت باشد، معادله دو ریشه حقیقی متفاوت دارد، اگر صفر باشد یک ریشه تکراری داریم و اگر منفی باشد معادله در مجموعه اعداد حقیقی جواب ندارد. وقتی دلتا منفی نباشد ریشه ها از رابطه زیر بدست می آیند:
برای مرور بیشتر مقاله روش های حل معادله درجه دوم را مطالعه نمایید.

رابطه بین ریشه ها و ضرایب معادله درجه دوم
ممکن است صورت سوال از شما یافتن ریشه ها را نخواهد بلکه بخواهد حاصل ضرب یا مجموع آن ها را پیدا کنیم. در این مواقع دو رابطه مهم به کار شما می آیند، که در قسمت پایین می بینید:
مثال: مجموع و حاصل ضرب ریشه های معادله زیر را بدون حل کامل آن ها پیدا کنید.
پس دیدید که بدون استفاده از دلتا فهمیمدیم که مجموعه ریشه ها 4 و حاصل ضرب آن ها 3 است.
چگونه از روی ریشه ها معادله درجه دوم بسازیم؟
این بار باید مسئله را از انتها به ابتدا حل کنیم! اگر مجموع و حاصل ضرب دو ریشه را بدانیم، می توانیم معادله ای با ضریب درجه دوم برابر با یک تشکیل دهیم:
مثلا اگر ریشه ها 2 و منفی 1- باشند مجموعشان 1 و حاصل ضرب آن ها 2- خواهد بود، بنابراین:

صفرهای تابع درجه دوم چه ارتباطی با نمودار دارند؟
در این قسمت از معادله درجه دوم حسابان یازدهم می خواهیم معادله را از زاویه دیگر ببینیم. به زبان ساده تابع یک دستگاه است که یک عدد دریافت می کند و طبق یکسری قوانین تغییراتی را روی آن اعمال می کند و عددی جدید را به ما بر می گرداند. اگر خروجی تابع برای یک ورودی همیشه صفر شود، به آن صفر تابع می گوییم.
به عنوان مثال تابع زیر را در نظر بگیرید:
نمودار تابع درجه دوم سهمی نام دارد. در این مثال، سهمی محور افقی را در دو نقطه قطع می کند که مختصات آن ها 2- و 2 است.
به همین ترتیب سهمی محور افقی را در دو نقطه قطع می کند و فقط در یک نقطه به آن مماس می شود یا اصلا به آن برخورد نمی کند. این سه وضعیت با مثبت، صفر یا منفی بودن دلتا ارتباط دارند.

معدلات دو مجذوری و حل نموداری چگونه هستند؟
برخی معادلات در ظاهر درجه چهار هستند! اما می توان با یک جایگزینی ساده آن را به درجه دوم تبدیل کرد تا برای ما قلدر بی مورد نکند! یکی از این حالت ها معادله دو مجذوری است.
مثال: در معادله زیر، به جای توان دو مجهول، حرف t را قرار می دهیم:
حال مقدارهای بدست آمده را به جای t می گذاریم تا جواب های مجهول های اصلی مشخص شوند:
روش نموداری نیز راه دیگری برای بررسی جواب معادله است. اگر دو طرف یک معادله را به صورت یک تابع رسم کنیم، مختصات افقی نقاط برخورد نمودارها، جواب معادله خواهند بود. به عنوان مثال رابطه زیر دو جواب دارد:
اگر نمودار سهمی و خط متناظر با دو طرف معادله را رسم کنیم، در همین دو مقدار افقی یکدیگر را قطع می کنند.
تمرین معادله درجه دوم حسابان یازدهم
در تیم مهندس امیر محمودزاده همواره به آموزش از طریق مثال به صورت کاربردی و نه تئوری تاکید می شود. چراکه این روش ریاضی را در نگاه دانش آموزان جذاب تر و کاربردی تر جلوه می دهد. در بخش تماس با ما، منتظر شما هستیم.
تمرین: معادله ای داریم که مجموع ریشه های آن 6 و حاصل ضرب ریشه ها 8 است. معادله را تشکیل دهید و جواب ها را بیابید.
پیش از دیدن پاسخ، از رابطه مجموع و حاصل ضرب ریشه ها استفاده کنید.
کافی است مقادیر داده شده را در فرمول تشکیل معادله جایگذاری کنیم و سپس عبارت حاصل شده را تجزیه کنیم.
همواره در بهترین کتاب های کمک درسی حسابان یازدهم به این اشتباه رایج در این مبحث اشاره می شود: هنگام استفاده از رابطه مجموع ریشه ها، علامت منفی ضریب b را فراموش نکنید، و همچنین در معادلات دو مجذوری پس از پیدا کردن متغیر کمکی به مجهول اصلی برگردید و جواب های حقیقی را بررسی کنید.

سوالات متداول
۱. معادله درجه دوم چند جواب دارد؟
یک معادله درجه دوم با ضرایب حقیقی میتواند دو ریشه حقیقی متفاوت، یک ریشه حقیقی تکراری یا هیچ ریشه حقیقی نداشته باشد.
۲. آیا برای حل همه معادلات درجه دوم باید از دلتا استفاده کنیم؟
خیر. اگر معادله بهسادگی قابل تجزیه باشد یا بتوان آن را با مربع کامل حل کرد، نیازی به محاسبه دلتا نیست.
۳. تفاوت ریشه معادله و صفر تابع چیست؟
ریشه، عددی است که معادله را برقرار میکند. صفر تابع، ورودیای است که خروجی تابع را صفر میکند. در معادله متناظر با صفر شدن تابع، این دو یکساناند.
۴. آیا هر معادله درجه چهار را میتوان دومجذوری حل کرد؟
خیر. این روش برای معادلاتی مناسب است که بتوان با جایگزینی توان دوم مجهول یا عبارتی دیگر، آنها را به معادله درجه دوم تبدیل کرد.
۵. مهمترین بخش درس دوم حسابان یازدهم چیست؟
رابطه بین ریشهها و ضرایب، تشکیل معادله، صفرهای تابع، معادلات قابلتبدیل به درجه دوم و روش نموداری از مباحث اصلی این درس هستند.
